Badania wykopaliskowe na Wzgórzu Staromiejskim w Sandomierzu w 2014 roku - Archeologia Sandomierz

Badania wykopaliskowe na Wzgórzu Staromiejskim w Sandomierzu w 2014 roku

Kiedy 52 lata temu archeolodzy z Polskiej Akademii Nauk, Eligia i Jerzy Gąssowscy, prowadzili badania wykopaliskowe na Wzgórzu Staromiejskim w Sandomierzu, oznaczonym obecnie jako stanowisko archeologiczne Sandomierz 7, w miejscu na przeciwko kościoła św. Jakuba, u zbiegu obecnej ulicy Staromiejskiej i Wąwozu Świętojakubskiego, stanowisko to znane było jako „3a”, „ogród Skorupskiego” lub „przy byłym kościele św. Jana”.

 

Według tradycji gdzieś w tym miejscu znajdował się drewniany kościół, który istniał na pewno w XII wieku[1], a według niektórych badaczy mógł być jedną z najstarszych świątyń w Sandomierzu[2]. Kościół został rozebrany około 1736 roku. Archeolodzy w 1962 roku nie znaleźli jego pozostałości, zadokumentowali natomiast półziemiankę z okresu wczesnego średniowiecza, w której natrafili na unikatowe znalezisko – niemal kompletny zestaw szachów dla dwóch graczy (brakuje trzech pionków), wykonanych z rogu jelenia w stylistyce arabskiej, zwany szachami sandomierskimi[3].

 

Pierwsze badania sondażowe w części Wzgórza Staromiejskiego położonej na przeciwko kościoła św. Jakuba przeprowadzili już w 1954 roku archeolodzy Aleksander Gardawski i Jerzy Gąssowski. Założyli dwa wykopy, jednak nie jest znana ich dokładna lokalizacja. Wiadomo, że znaleziono w nich materiały XII-wieczne.

 

Badania w tym miejscu wznowiono w 2014 roku w celu rozpoznania stanu zachowania stanowiska, dokładnego zlokalizowania wykopów z lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX wieku oraz ustalenia szczegółowego kontekstu odkrycia szachów sandomierskich. Prace wykopaliskowe poprzedzono rozpoznaniem geofizycznym, a informacje o różnicach w oporności gruntu były jedną z przesłanek do wytyczenia wykopów w wybranych miejscach. Wykop nr 1 o przebiegu prostopadłym do ulicy Staromiejskiej miał wymiary 3 x 20 metrów, wykop nr 2 – równoległy do ulicy i stykający się z wykopem nr 1 – 3 x 17 metrów.

 

W trakcie badań natrafiono na szereg obiektów wczesnośredniowiecznych z XII i XIII wieku, które stanowią pozostałości rozwijającej się tu wówczas rozległej osady otwartej, zapewne o charakterze targowym. Zadokumentowano częściowo dwie półziemianki, piec, jamę zasobową, tzw. gruszkowatą i inne obiekty o funkcji gospodarczej, w tym rodzaj spichlerza i jamy z łuskami i ośćmi rybimi. Pomiędzy niektórymi z obiektów wystąpiły relacje stratygraficzne, tzn. młodsze, XIII-wieczne były wkopane w starsze jamy, uprzednio zasypane, pochodzące z XII wieku.

 

Najciekawszym obiektem, przebadanym tylko częściowo, jest półziemianka o ścianach wzniesionych z desek drewnianych, ułożonych na belkach, oblepionych gliną od strony wewnętrznej. Udało się uchwycić jej południowy skraj łącznie z jednym z narożników i zarys regularnego, szerszego wkopu, wykonanego w celu budowy ścian domostwa. Długość ściany wynosiła ok. 5 metrów. Chata uległa spaleniu, po czym jedna ze ścian zawaliła się do środka, tworząc rumowisko polepy i spalonego drewna, druga zaś na zewnątrz – w miejsce, gdzie przypuszczalnie znajdowało się wejście w formie korytarzyka, prowadzące do środka z powierzchni. W tym miejscu zadokumentowano doły posłupowe, które świadczą o istnieniu zadaszenia nad domniemanym korytarzem.

 

Odkryta półziemianka znajdowała się, podobnie jak pozostałe obiekty, w bliskim sąsiedztwie „chaty z szachami”, która miała podobną konstrukcję i także uległa spaleniu. Jest bardzo prawdopodobne, że pożar, który zniszczył te obiekty, jest śladem drugiego najazdu tatarskiego, który miał miejsce na przełomie 1259 i 1260 roku.
 

W trakcie badań poczyniono istotne ustalenia dotyczące lokalizacji kościoła św. Jana. W obrębie założonych wykopów nie natrafiono na pozostałości kościoła ani na ślady cmentarzyska przykościelnego, zaś ilość i stan zachowania odkrytych obiektów średniowiecznych wyklucza możliwość znajdowania się w tym miejscu kościoła i cmentarza w okresie średniowiecza. Melchior Buliński o lokalizacji kościoła pisze, że znajdował się na tzw. Starym Mieście, niedaleko zamku, na pochyłym pagórku na terenie ogrodu Juliana Skorupskiego[4]. Zapewne należałoby go lokalizować na wschodnim stoku Wzgórza Staromiejskiego, pomiędzy zamkiem a kościołem św. Jakuba.

 

W trakcie prac wykopaliskowych na Wzgórzu Staromiejskim natrafiono też na ślady osadnictwa dużo starsze, pochodzące z drugiej połowy I tysiąclecia p.n.e. oraz z pierwszych wieków naszej ery. Odkryto grób ciałopalny kultury pomorskiej, tzw. kloszowy, w którym popielnica z zebranymi ze stosu przepalonymi szczątkami kostnymi przykryta była dużym, odwróconym do góry dnem naczyniem, zwanym kloszem. Grób był częściowo zniszczony przez późniejsze osadnictwo. Z okresu wpływów rzymskich pochodzi ozdoba metalowa – fragment fibuli – która jest kolejnym śladem istnienia w tym miejscu osadnictwa i cmentarzyska w pierwszych wiekach naszej ery.

 

W wykopach z 2014 roku odkryto też wkopy z okresu nowożytnego – część o trudnej do ustalenia funkcji. Nie natrafiono natomiast na wykopy z lat sześćdziesiątych, ale ich brak w części przebadanej pozwolił uściślić ich lokalizację, a tym samym miejsce położenia tzw. chaty z szachami.

 

Materiał zabytkowy, zebrany podczas badań wykopaliskowych to ceramika, kości zwierzęce oraz przedmioty wykonane z różnych metali, szkła, kości i kamienia. Wśród najciekawszych zabytków znajdują się monety: srebrne denary krzyżowe, denary jagiellońskie i monety nowożytne, przedmioty związane z osadnictwem średniowiecznym: fragment grotu żelaznego, noże żelazne, zdobiona okładzina kościana trzonka noża, fragment grzebienia kościanego z brązowymi nitami, obrączka z zielonego szkła, osełki kamienne, w tym filitowa, dwa kabłączki skroniowe, fragment grzechotki szkliwionej, guzkowatej, fragmenty sprzączek do pasa, ciężarki i plomba ołowiana, zapięcie sakwy, przęśliki z łupku wołyńskiego. Do najciekawszych zabytków z czasów nowożytnych należą fragment fajki z białej gliny i guz kontuszowy, zdobiony turkusami i pozłacaniem.

 

W tegorocznych badaniach w Sandomierzu uczestniczyli archeolodzy: mgr Agnieszka Stempin i mgr Kateriny Zisopulu-Bleja z Muzeum Archeologicznego w Poznaniu/Rezerwat Archeologiczny Genius loci, dr Marek Florek z Instytutu Archeologii UMCS w Lublinie i mgr Monika Bajka z Muzeum Okręgowego w Sandomierzu, a także studenci archeologii z UMCS w Lublinie i z UAM w Poznaniu.

 

Prowadzący badania dziękują:

- Ks. dr. Jackowi Marchewce z Funduszu Wzajemnej Pomocy Kapłanów Diecezji Sandomierskiej za umożliwienie przeprowadzenia badań i pomoc w ich organizacji; 

- Tomaszowi Herbichowi z Zakładu Nauk Stosowanych Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk w Warszawie za przeprowadzenie na stanowisku badań elektrooporowych;

- Członkom Stowarzyszenia Eksploracyjnego na Rzecz Ratowania Zabytków „Sakwa”, którzy przeszukiwali ziemię z warstwy przypowierzchniowej z użyciem sprzętu elektronicznego oraz za użyczenie swojego sprzętu;

- Studentom z Instytutu Archeologii UMCS w Lublinie, którzy uczestniczyli w badaniach na zasadach wolontariatu, oraz studentom z Instytutu Prehistorii UAM w Poznaniu, którzy odbywali tu obowiązkowe praktyki;

- Instytucjom i osobom, które wsparły finansowo i organizacyjnie badania w roku 2014.

 

Badania były finansowane przez Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Kielcach, Delegatura w Sandomierzu. Będą kontynuowane za rok w celu przebadania w całości odkrytych obiektów. Liczymy, że odsłonięcie pozostałej części chaty XIII-wiecznej, która uległa spaleniu, umożliwi poznanie kolejnych szczegółów, dotyczących jej konstrukcji i rozplanowania wnętrza.

 


[1] Kościół św. Jana jest wzmiankowany w dokumencie erekcyjnym kolegiaty sandomierskiej z 1191 roku – por. T. Lalik, Sandomierz w świetle źródeł pisanych, [w:] Sandomierz. Badania 1969-1973, t. 1, red. S. Tabaczyński, Warszawa 1993, s. 57.

[2] E. Gąssowska, Komentarz do mapy archeologicznej miasta Sandomierza, Sandomierz 1968, s. 27; J. Gąssowski, Materiały do osadnictwa wczesnośredniowiecznego Sandomierszczyzny, „Materiały Wczesnośredniowieczne”, t. 6, 1969, s. 467; W. Kalinowski, T. Lalik, T. Przypkowski, H. Rutkowski, S. Trawkowski, Sandomierz, Warszawa 1956, s. 8-9.

[3] E. Gąssowska, Badania wykopaliskowe w Sandomierzu w latach 1958-1968, „Sprawozdania Archeologiczne”, t. 22, 1970, s. 216-217.

[4] M. Buliński, Monografija miasta Sandomierza, Warszawa 1879, s. 391.

 

O historii osadnictwa na Wzgórzu Staromiejskim można też przeczytać w artykule:

Badania archeologiczne na Wzgórzu Staromiejskim w Sandomierzu w 2010 roku – ślady osady wczesnośredniowiecznej

Muzeum

alt.php?id=422