O wystawie - Archeologia Sandomierz

O wystawie

Od stycznia 2011 roku w piwnicach sandomierskiego zamku eksponowana jest w nowej aranżacji stała wystawa archeologiczna pt. Ziemia Sandomierska w pradziejach i wczesnym średniowieczu. Prezentowane na niej zabytki, wybrane z bogatych zbiorów Działu Archeologicznego Muzeum Okręgowego w Sandomierzu, pochodzące zarówno z dawnych osad, jak i z cmentarzysk naczynia ceramiczne, narzędzia, broń i ozdoby obrazują bogate dzieje osadnictwa w naszym regionie od epoki kamienia aż po założenie średniowiecznego miasta Sandomierza. Są one źródłem wiadomości o dawnych kulturach i ludach, które w przeszłości zamieszkiwały Ziemię Sandomierską, nazywaną dzisiaj – z racji wielości dokonywanych tu odkryć – archeologicznym rajem, przybliżają nam dawne sposoby gospodarowania, obrządek pogrzebowy, wierzenia i wytwórczość.

Odnowiona wystawa została uzupełniona o najciekawsze obiekty, pozyskane w ostatnich latach do zbiorów muzealnych, m.in. wyposażenie jednego z najbogatszych na ziemiach polskich pochówków z wczesnej epoki brązu (kultura mierzanowicka) ze Złotej w pow. sandomierskim czy wczesnośredniowieczne kabłączki skroniowe, w większości wykonane z brązu i platerowane srebrem. Na wystawie znajdują się też zabytki późnoneolitycznej kultury złockiej, pozyskane w wyniku badań archeologicznych współprowadzonych przez Dział Archeologiczny na stanowiskach w Sandomierzu, Złotej i Święcicy w pow. sandomierskim w roku 2012. Kilka interesujących eksponatów z okresu wczesnego średniowiecza pozyskano w wyniku poszukiwań „magazynowych”, zaś skarb brązowych siekier z piętką lejkowatą z Oficjałowa w pow. opatowskim został przekazany do Muzeum przez Stowarzyszenie Poszukiwaczy Śladów Historii „Sakwa”. Od niedawna na wystawie jest eksponowany skarb monet z Gnieszowic w pow. sandomierskim – zespół jedenastowiecznych denarów krzyżowych, znajdujący się w zbiorach Działu Historycznego. Wystawa archeologiczna jest wciąż „żywą” ekspozycją, otwartą na nowe znaleziska.
 

Do najstarszych eksponatów, znajdujących się na wystawie, należą kości zwierząt kopalnych z czasów tzw. epoki lodowcowej – mamuta i nosorożca włochatego, które liczą sobie przynajmniej dwanaście tysięcy lat. Szczątki te wzbudzają duże zainteresowanie wśród odwiedzających wystawę, dlatego znalazły na niej stałe miejsce mimo, że nie są właściwie zabytkami archeologicznymi (nie ma na nich śladów pozostawionych przez człowieka).
 

Wśród artefaktów z młodszej epoki kamienia – neolitycznych – znajdują się naczynia ceramiczne, pochodzące z dawnych osad. W nich przygotowywano i przechowywano pożywienie oraz spożywano posiłki. Odkrywa się je również na cmentarzyskach, bowiem pełniły rolę pojemników, w których wkładano zmarłym do grobów jadło i napoje. Podziwiać można m.in. zespół pięknie, bogato zdobionych naczyń kultury złockiej, której nazwa pochodzi od miejscowości Złota koło Sandomierza. Nie mniej interesujące są specjalistyczne narzędzia, wykonane z krzemienia, kamienia, obsydianu, kości i rogu. Na wyróżnienie zasługuje skład doskonałej jakości wiórów z krzemienia czekoladowego (23 okazy), znaleziony w obrębie starorzecza Wisły, który prawdopodobnie został złożony w ofierze bóstwom wodnym – akwatycznym – poprzez zatopienie w rzece. Uwagę zwiedzających przykuwa też zrekonstruowany pochówek szkieletowy przedstawiciela kultury amfor kulistych, w którym zmarłemu, ułożonemu na boku w tzw. pozycji embrionalnej, towarzyszy bogaty zespół darów grobowych.
 

Do najciekawszych zabytków z epoki brązu, poza wspomnianym wyposażeniem grobu ze Złotej, w którym pochowano naczelnika plemienia lub znaczącego przywódcę rodu, oraz skarbem złożonym z trzech siekier z piętką lejkowatą z Oficjałowa, zalicza się zdobioną szpilę i tarczki spiralne, służące jako kolczyki, znalezione w grobie pod dużym kurhanem w Dacharzowie w pow. sandomierskim oraz niewielki niebieskawy paciorek z pochówku obok kurhanu, będący jednym z najstarszych zabytków szklanych z ziem polskich. Paciorek jest importem z terenów kultury mykeńskiej w Grecji. Z epoki brązu pochodzą też popielnice i przystawki z grobów, narzędzia, broń i ozdoby metalowe, w tym siekiera z tuleją, sierp, grot oszczepu, szpile i pierścienie.
 

Wczesną epokę żelaza reprezentuje m.in. zrekonstruowany ciałopalny grób podkloszowy. Z okresu wpływów rzymskich pochodzi duży zespół naczyń grobowych oraz przedmiotów z brązu i z żelaza z cmentarzyska kultury przeworskiej w Grzybowie w pow. staszowskim. Jest wśród nich broń – miecz, umba, groty włóczni i grociki strzał, ozdoby, np. fibule, czyli zapinki do szat, a także narzędzia codziennego użytku, jak noże, nożyce czy krzesiwa. Do znanych znalezisk należy ciałopalny pochówek wojownika-wodza z I w. n.e., odkryty na przedmieściu Sandomierza, zwanym Krakówką, w 1928 roku. Ze względu na bogate wyposażenie, w skład którego wchodzą przedmioty importowane z terenów Imperium Rzymskiego oraz z Barbaricum, czyli obszarów znajdujących się poza granicami Cesarstwa, grób nazwano książęcym.
 

Na ekspozycji znajduje się ponadto zespół ciekawych przedmiotów, pochodzących z badań wykopaliskowych prowadzonych na terenie wczesnośredniowiecznej osady w Sandomierzu na Wzgórzu Świętojakubskim. Są wśród nich głównie narzędzia i ozdoby. Uzbrojenie wczesnośredniowieczne reprezentuje miecz, wydobyty z Wisły w Zawichoście, być może w miejscu ówczesnej przeprawy, oraz groty włóczni i grociki strzał do kuszy. Wartym uwagi eksponatem jest kościany grot strzały, typowy dla Tatarów, których najazdy pustoszyły Sandomierz w XIII wieku.
 

Wystawę uzupełniają trzy makiety przedstawiające: mamuta z myśliwymi, chatę pogrzebową z epoki brązu z Dwikóz w pow. sandomierskim oraz rekonstrukcję drewniano-ziemnych wałów otaczających wczesnośredniowieczny gród na Wzgórzu Zamkowym.
 

Każdy eksponat, który znalazł miejsce na wystawie i w katalogu zasługuje na uwagę, każdy bowiem, bez względu na swoją wartość muzealną, naukową czy walory estetyczne, jest bezcenną pamiątką z przeszłości, częścią naszego nieodnawialnego dziedzictwa kulturowego.
 

Na tablicach informacyjnych, rozmieszczonych na ekspozycji pomiędzy gablotami, znajduje się krótka charakterystyka kolejnych epok i najważniejsze wiadomości o kulturach archeologicznych – twórcach prezentowanych przedmiotów. Są też rysunki i ciekawostki, dotyczące stanowisk i obiektów archeologicznych, odkrytych w Sandomierzu i w okolicach, a także pochodzących z nich zabytków. Informacje te zostaną przedstawione w katalogu jako komentarz do prezentowanych fotografii eksponatów.
 

alt.php?id=9

 

Najsłynniejszym zabytkiem w zbiorach Działu Archeologicznego Muzeum Okręgowego w Sandomierzu są wczesnośredniowieczne szachy sandomierskie, czyli zestaw dwudziestu dziewięciu niewielkich bierek szachowych, wykonanych ręcznie z rogu jelenia i ozdobionych rytymi liniami i wykonanymi cyrklem kółeczkami. Znalezisko uznawane jest za unikatowe, obejmuje bowiem prawie cały komplet bierek dla dwóch graczy (brakuje tylko trzech pionków), a także, w odróżnieniu od innych znalezisk figur i pionków szachowych sprzed wieków, posiada kontekst odkrycia, dzięki czemu jest pełnowartościowym źródłem do badań naukowych. Szachy sandomierskie są jednym z najstarszych zestawów w Europie, zostały wykonane w XII wieku. Znaleziono je w 1962 roku w obrębie osady wczesnośredniowiecznej na Wzgórzu Staromiejskim w Sandomierzu, podczas badań wykopaliskowych, prowadzonych przez Eligię i Jerzego Gąssowskich. W trakcie trwania obchodów jubileuszu 50-lecia odkrycia eksponatu, w dniach 24 maja - 30 czerwca 2012 roku istniała niepowtarzalna okazja oglądania oryginalnych szachów sandomierskich. Były one eksponowane na stałej wystawie archeologicznej w Muzeum Okręgowym. Na co dzień można zobaczyć ich wierną kopię w sandomierskim Ratuszu.

 

alt.php?id=17

 

 

Monika Bajka

Muzeum Okręgowe w Sandomierzu

Dział Archeologiczny

 

Muzeum

alt.php?id=422